Op 13 januari presenteerden Peter Litjens namens de Vewin, Martijn Dadema namens het Interprovinciaal Overleg en minister Madlener namens het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, het Actieprogramma Beschikbaarheid Drinkwaterbronnen 2023-2030. Aanleiding is het dreigende drinkwatertekort in 2030. In plaats van de vraag te dempen wordt er dus voor gekozen om het aanbod te vergroten. Dat lijkt een makkelijke keuze, maar is het ook verstandig? Kan de drinkwaterwinning zo makkelijk vergroot worden zonder maatschappelijke impact? We voerden onderzoek uit naar de gevolgen van drinkwaterwinning en -productie en dat geeft het volgende beeld.

Wat mag er niet in een grondwaterbeschermingsgebied?

In een grondwaterbeschermingsgebied gelden specifieke regels om het grondwater, dat vaak wordt gebruikt voor drinkwaterproductie, te beschermen tegen vervuiling. De verboden en beperkingen zijn doorgaans vergelijkbaar met die in een waterwingebied, maar kunnen verschillen afhankelijk van de lokale situatie en regelgeving. Hier is een overzicht van wat er meestal niet mag:

1. Gebruik van schadelijke stoffen

• Het gebruik, opslaan of lozen van chemicaliën, zoals:
  • Meststoffen en pesticiden.
  • Olie, brandstoffen, en andere schadelijke vloeistoffen.
• Er gelden strikte regels om lekken en morsingen te voorkomen.

2. Landbouw en industrie: 

• Intensieve veehouderij is vaak verboden omdat het risico op nitraat- en ammoniakvervuiling hoog is. 
• Industriële activiteiten die giftige stoffen produceren of lozen, zijn verboden. 
• Er mogen geen grote hoeveelheden mest of afvalstoffen worden toegepast of opgeslagen

3. Bodemverstorende activiteiten: 

• Graaf- en bouwwerkzaamheden kunnen verboden zijn of zijn alleen toegestaan met een vergunning. 
• Dit geldt vooral voor activiteiten die de bodemstructuur en natuurlijke filtratieprocessen kunnen verstoren.

4. Recreatie en verkeer: 

• Motorvoertuigen mogen vaak niet buiten aangewezen wegen worden gebruikt. 
• Het wassen van auto's of andere voertuigen is verboden. 
• Wildkamperen of het aanleggen van vuurtjes is niet toegestaan.

5. Lozingen: 

• Het lozen van afvalwater, olie, of chemische stoffen in de bodem of wateren is strikt verboden. 
• Dit geldt ook voor het lozen van stoffen via putten of andere drainagesystemen.

6. Overige verboden: 

• Het gebruik van ontijzeringinstallaties of putten om grondwater onttrekkingen te versnellen zonder vergunning. 
• Het begraven van afvalstoffen, zoals puin of chemisch afval.

Welke negatieve gevolgen van drinkwaterproductie in Nederland zijn er bekend?

In Nederland zijn er verschillende soorten schades bekend die direct of indirect worden veroorzaakt door drinkwaterproductie. Deze schades zijn vaak het gevolg van grondwaterwinning, oppervlaktewatergebruik, en de bijbehorende infrastructuur. Hieronder staan de belangrijkste typen schades en enkele concrete voorbeelden:

1. Bodemdalingen en funderingsproblemen

• Oorzaak: Overmatige onttrekking van grondwater kan leiden tot daling van het grondwaterpeil, wat bodemdalingen veroorzaakt. 
• Gevolgen:
  • Funderingsschade: Houten funderingen van oudere woningen (zoals in Amsterdam, Rotterdam en Gouda) kunnen gaan rotten bij een te lage grondwaterstand, wat leidt tot verzakkingen en hoge herstelkosten.
  • Scheuren in gebouwen: Bodemdaling kan leiden tot ongelijkmatige verzakkingen, waardoor scheuren ontstaan in muren, vloeren en gevels.
• Voorbeeld: In steden met een veenbodem, zoals Gouda en Amsterdam, wordt funderingsrot een groeiend probleem door dalende grondwaterstanden.

2. Droogteproblemen in natuurgebieden

• Oorzaak: Grondwaterwinning verlaagt de waterstanden in nabijgelegen natuurgebieden.
• Gevolgen:
  • Verdroging van wetlands en bossen.
  • Afname van biodiversiteit doordat planten en dieren afhankelijk van water verdwijnen.
• Voorbeeld: Op de Veluwe leidt grondwaterwinning door drinkwaterbedrijven zoals Vitens tot droogte in heidevelden en bossen, waardoor ecosystemen worden aangetast.

3. Zoutwaterintrusie

• Oorzaak: In kustgebieden, zoals Zeeland, kan grondwateronttrekking leiden tot zoutwaterintrusie, waarbij zout water binnendringt in de zoetwaterlagen.
• Gevolgen:
  • Onbruikbaarheid van grondwater voor drinkwaterproductie.
  • Verzilting van landbouwgrond, wat schadelijk is voor de landbouwsector.
• Voorbeeld: In delen van Noord-Holland en Zeeland zijn er meldingen van verzilting door overmatig grondwatergebruik.

4. Schade aan landbouw

• Oorzaak: Door een daling van het grondwaterpeil als gevolg van drinkwaterproductie kunnen landbouwgewassen minder goed bij water.
• Gevolgen:
  • Verminderde oogsten en economische schade voor boeren.
  • Verdroging van veengronden, wat kan leiden tot oxidatie en bodemdaling.
• Voorbeeld: In veengebieden zoals Friesland en Zuid-Holland hebben boeren te maken met bodemdaling en uitdroging van hun akkers.

5. Omgevingshinder door infrastructuur

• Oorzaak: De aanleg van waterwinlocaties, pijpleidingen, en zuiveringsinstallaties kan leiden tot verstoringen.
• Gevolgen:
  • Verstoring van het landschap.
  • Beperking van recreatie- en landbouwmogelijkheden in beschermde waterwingebieden.
• ·Voorbeeld: Rond drinkwaterwinlocaties, zoals in de duinen bij Noord-Holland, worden recreatieactiviteiten beperkt om de waterkwaliteit te beschermen.

6. Ecosysteemverstoring

• Oorzaak: Verandering van de waterstromen en het onttrekken van grond- en oppervlaktewater.
• Gevolgen:
  • Verlies van habitats voor aquatische en terrestrische soorten.
  • Verminderde waterkwaliteit in rivieren en beken door verminderde stroming.
• ·Voorbeeld: In Zuid-Limburg zijn beken zoals de Geul en de Gulp beïnvloed door waterwinning, wat de leefomgeving van vissen en andere waterdieren verandert.

7. Verhoogde kosten voor onderhoud

• Oorzaak: Door dalende grondwaterstanden en verzakkingen moeten infrastructuren zoals wegen, rioleringen en leidingen vaker worden onderhouden.
• Gevolgen:
  • Hogere gemeentelijke kosten en lasten voor burgers.
• Voorbeeld: In veenweidegebieden zoals in het Groene Hart wordt regelmatig onderhoud gepleegd aan verzakte wegen en leidingen door bodemdaling.

Onze conclusie

Drinkwater is voor ieder van levensbelang, dat stellen we niet ter discussie. Maar de winning en productie ervan heeft forse maatschappelijke impact, dus vergroting gaat in onze kleine en volle land zonder meer negatieve gevolgen hebben voor andere activiteiten: woningbouw, industrie, landbouw en de natuur. Wij vragen ons af waarom deze keuze wordt gemaakt en waarom er niet wordt gewerkt aan het verlagen van de vraag. Waarom wordt er nóg meer drinkwater geproduceerd om onze wc's te spoelen, de wasmachine te draaien, te douchen, schoon te maken en de planten water te geven?

In het afgelopen jaar heeft de Bouwtafel Waterzuinige Wijken, nota bene een initiatief van de provincie Gelderland en Waterbedrijf Vitens, uitstekende resultaten opgeleverd en laten zien dat de drinkwatervraag bij woningbouw met minimaal 40% verlaagd kan worden met relatief eenvoudige maatregelen. We pleiten voor een actieprogramma hierop in plaats van meer drinkwaterproductie. Je kunt een probleem nou eenmaal niet oplossen door de oorzaak te vergroten.